ناظم الملك به‌جهت قرارنامهء خريد تفنگ در برلن ماند . در بين راه حكام بلاد و قلاع به حضور مبارك تشريف مىجستند . از شهر هانور و قلمرو وستفالى گذشتند . يك ساعت به غروب مانده به كارخانهء كروپ رسيدند . مسيو كروپ صاحب كارخانه يك عراده توپ پر شش پوند بسيار اعلا پيشكش مقدم مبارك نمود . شب شهر كلون منزل موكب همايون بود . روز دوازدهم بعد از تماشاى باغ نباتات و باغ وحش و ماهىخانهء كلون حركت فرموده تا به شهر بن رسيدند . از آن گذشته به شهر كوبلنس و از آنجا عبور كرده بعد از طى مسافت زياد به شهر ويسباد ورود فرمودند . روز سيزدهم قصبهء شى ارس تين « 21 » و قصبه بيبريش « 22 » به مقدم همايون مزين آمد . روز چهاردهم عزيمت شهر فرانكفور فرمودند و بعد از بازديد و سياحت آن شهر به ويسباد مراجعت نموده شب را دراين شهر به سر بردند . روز پانزدهم به عزم بادن باد انتهاض فرمودند و از شهر مايانس و فرانكفور و دارمستاد « 23 » عباور شد و در اينجا با اعليحضرت امپراطور روس و نواب وليعهد روس و زوجهء ايشان ملاقات كردند . معظم اليهم از شهر وينه به آب گرم امس « 24 » مىرفتند . از اينجا گذشته به شهر هيدلبرغ « 25 » كه اول خاك گراندوك‌دباد است رسيدند پس از آن به شهر كارلسروه « 26 » كه پايتخت گراندوك‌دباد است ورود فرمودند . گراندوك با جميع بزرگان مملكت در گار حاضر بودند . در اينجا صرف غذا و قدرى گردش فرموده آنگاه با راه آهن روانهء بادن باد شدند . اين گراندوك آزادى و استقلال دارد . دختر اعليحضرت امپراطور آلمان زوجهء اوست . خلاصه شب را در بادن باد به سر بردند . روز شانزدهم گراندوك به بادن باد آمده در اينجا مهمانى بسيار خوبى نمود و آخر الامر به ويسباد معاودت فرمودند . روز هفدهم در كشتى بخار نشسته از روى رود رن عازم شهر اسپا « 27 » كه اول خاك بلژيك است شدند . بعد از طى مسافتى به شهر

--> ( 21 ) - Sehierstein ( 22 ) - Biebrieh ( در متن ابريش ) ( 23 ) - Darmstadt ( 24 ) - Ems ( 25 ) - تصحيح براساس سفرنامهء ناصر الدين شاه Heidelberg . در متن هيدلغ . ( 26 ) - Carlsruh ( 27 ) - Spa